ارسال سوال سریع
بروزرسانی: ۱۳۹۷/۱۰/۲۹ زندگینامه کتب مقالات تصاویر سخنرانی دروس پرسش‌ها اخبار ارتباط با ما
فهرست کتاب‌‌ لیست کتاب‌ها
■ النوع الثالث من المکاسب المحرمة: بیع ما لامنفعة فیه
■ النوع الرابع من المکاسب المحرمة: ما یحرم الإکتساب به لکونه عملاً محرماً في نفسه
قواعد عامه ی معاملات در روایات
نکته ای درباره ی روش بحث استاد
نسبت بین ادله تحریم یک فعل و ادله ی وفا به عقود
مدلول صیغعه ای امر و نهی
ابتنای مساله بر دو نوع تفسیر از نصوص شریعت
نسبت حرمت معامله و فساد آن و برخورد با عوضین
نسبت بین ادله ی تحریم یک عمل و ادله ی عقود
مسأله اخذ عوض در هنگام لبّی بودن دلیل
المسألة الأولی: تدلیس الماشطة
المسألة لثانیة: تزیین الرحل بما یحرم علیه
المسالة الثالثة: التشبیب
المسالة الرابعة: التصویر
اشاره به آیات مساله
پراکندگی روایات مساله در وسائل
روایت اشد الناس عذابا در اهل سنت
کتاب محمد بن مسلم یا علاء بن زرین
فقه منصوص ویژگی فقه شیعه
عبارت فقه الرضا درباره ی صنعت تصویر
عبارت مشابه تحف العقول درباره ی صنعت تصویر
روایت سحت
کتاب علی بن جعفر
حدیث ابو بصیر در حرمت تصویر
احادیث زراره
ترجمه ابوالجارود
خط غلو ومیراث های علمی آنها
فوائد ذکر راوی ومروی عنه در رجال
روایات اشد الناس عذابا در حکم تصویر
روایات نفخ یا احیاء
روایات دخول ملائکه
نکته ای در باره ی واقفیه
اشاره ای به رأی اصحاب در مساله تصویر
مساله تصویر در مرحله ی انتقال نصوص به فتوا
اجمال دیدگاه اهل سنت در مساله ی تصویر
طرحی جدید برای مساله تصویر
فتاوای اصحاب
نقد کلام شیخ
نقد کلام صاحب جواهر
عبارات شیخ
تفاوت اصل اباحه و قاعده اباحه
نقد وبررسی تفریعات شیخ در مساله
حرمت عمل اجزای تصویر
فرع دیگر: حکم کشیدن ناقص تصویر ذی روح
فرع دوم شیخ:حکم کشیدن برخی از اجزاء
بررسی کلمات شیخ در مساله
المسالة الخامسة: التطفیف

کتاب علی بن جعفر

کتاب علی بن جعفر
معظم میراث علمی ما تا نیمة قرن دوم در کوفه است و به جز کوفه تولیدات مختصری در شهرهای دیگر مثل بصره و مدینه هم داریم که رسالة علی بن جعفر یکی از تولیدات علمی مدینه است، اما یک نقاط ابهامی در این کتاب هست که در زیر به آن‌ها اشاره می‌کنیم:

عدم نقل کتاب توسط مشایخ طراز اول بغداد

1.      با این که علی بن جعفر تا حدود سال‌های 220 زنده بوده است و شخصیت جلیل‌القدری است اما مشایخ طراز اول حدیثی شیعه در بغداد مثل ابن ابی عمیر و یونس و صفوان و بزنطی این کتاب را نقل نکرده‌اند مکتب بغداد نقش تنقیح و پالایش میراث حدیثی شیعه را به عهده داشته است.

ناهماهنگی میان سخن نجاشی و واقع خارجی

2.      نقطة ابهام دیگر در کتاب علی بن جعفر این است که نجاشی وقتی متعرض کتاب علی بن جعفر شده می‌گوید: این کتاب دو نسخه دارد؛ یکی مبوب و دیگری غیر مبوب و ایشان از طریق حمیری به نسخة غیر مبوب طریق دارد، در حالی که نسخه‌ای که ما در خارج از حمیری داریم نسخة مبوب است، و دقیقاً نجاشی به عکس آورده است. البته احتمال اشتباه از نساخ وجود دارد[1].

اختلاف شدید میان نسخ کتاب علی بن جعفر

3.      ابهام دیگر کتاب علی بن جعفر اختلاف شدید میان نسخ آن است؛ مثلاً علامة مجلسی در ج10 بحار جدید یک نسخه از آن را به صورت کامل استخراج کرده است که همین نسخه به صورت مستقل نیز تحت عنوان مسائل علی بن جعفر استخراج شده است و حدود 400 مسأله دارد. در این نسخه می‌گوید: سألت أبی در برخی نسخ آن هم هست سألت أخی. در بحار که چاپ شده هر دو را آورده است و یکی را داخل پرانتز قرار داده است و به ذهن من می‌آید که سألت أبی بوده است و این نسخه در اختیار دعائم هم بوده است و در آنجا هم سألت أبی است. حمیری هم مسائل علی بن جعفر را پشت سر هم آورده است در آنجا دویست پرسش و پاسخ است و در فقیه و تهذیب و استبصار هم روایات علی بن جعفر آمده است و در تمام آن‌ها سألت أخی است. پس این ابهام است که این کتاب تألیف موسی بن جعفر ع است یا علی بن جعفر. از سوی دیگر کل روایات علی بن جعفر در کافی شاید به صد روایت نرسد. بنابراین یک اختلاف شدید به لحاظ عدد بین این نسخ وجود دارد. نسخ صاحبان کتب اربعه همه یکی است و بین نسخ آن‌ها نسبت حدیث هم عموم و خصوص من وجه است برخی أحادیث را کلینی نقل می‌کند که فقیه یا تهذیب نقل نمی‌کنند و بالعکس.

نسخه‌های کتاب علی بن جعفر

نسخه‌های این کتاب، یکی نسخة موسی بن قاسم بجلی (گاهی بَجَلی خوانده می‌شود و گاهی بَجلّی یکی منسوب به بجیله عشیره‌ای یمنی که ساکن کوفه شدند؟ و یکی بَجْله محله‌ای از کوفه؟) و یکی هم نسخة عمرکی بن علی البوفکی النیشابوری که ایشان هم یک نسخه از این کتاب را نقل کرده است این دو نسخه هر دو صحیح است و نزد صاحبان کتب اربعه موجود بوده است. اما نسخة بحار و وسائل به نحو وجاده به ایشان رسیده بوده و سندش خرابی دارد و واضح نیست. من یک احتمال طبیعی دادم که شاید نسخة اصلی چهارصدتایی بوده که امام موسی بن جعفر بر حضرت صادق ع عرضه کرده‌اند و علی بن جعفر از این نسخه انتخاب کرده‌اند و اصحاب ما بیشتر روی این نسخه که سألت أخی اعتماد است کرده‌اند، بنابراین احتمال دارد هر دو نسخه صحیح باشد. نسخة حمیری هم نسخه‌ای است که نصف آن یعنی حدود دویست مسأله است و نوة علی بن جعفر آن را نقل کرده است. یک نسخة علی بن جعفر هم از علی بن اسباط است در محاسن از آن نقل می‌کند و نسخه‌های دیگری هم برای این کتاب بوده است.

مروری اجمالی بر روایات علی بن جعفر در مسألة تصویر
احادیث علی بن جعفر هیچکدام راجع به اصل تصویر نیست و همة روایات وی در فروع است. صاحب وسائل طبق قاعدة خودش یک روایت را در اصل تصویر آورده است و بقیه را در فروع آورده است. ایشان تقریباً أحادیث علی بن جعفر را یکجا در باب لباس المصلی باب 45 آورده است (ح16-23) و در ص 462 ح ش5، ح ش10، ش12 و14 نیز از علی بن جعفر است. در ص 563 باب 3 از احکام المساکن ح 16 از علی بن جعفر، در این روایت عن أخیه سأل أباه .. لا یصلح أن یلعب بها. یک سؤال در لعب است یک سؤال در این که اگر در اتاق بود می‌شود در آن نماز خواند یا خیر. در ابواب ما یکتسب راجع به خود تصویر است (باب 94 ما یکتسب ش10): سألته عن التماثیل هل یصلح أن یلعب بها. هم در أحکام المساکن آورده است و هم در ابواب ما یکتسب.

در فروع گاهی یک مسأله اصل است و یکی فرع و دیگری فرع الفرع و این‌ها را خوب است از هم جدا کنیم و مثلاً اگر بناست دایرة المعارفی نوشته شود خوب است فرع از فرع الفرع جدا شود. یک فرع حکم تصویر در خانه است، فرع این فرع آن این است که تصویر در خانه اشکال ندارد مگر این که آویزان باشد. ح ش12 ص463 محاسن عن موسی بن القاسم عن علی بن جعفر عن أخیه ... البیت فیه صورة سمکة یعبث به اهل البیت هل تصلح الصلاة فیه قال لا حتی یقطع رأسه... این یک مسأله است که همین روایت را بعینه در ص 321 ش 18 از قرب الاسناد (نسخة عبد الله بن حسن) نقل می‌کند: سألته عن البیت صد صور فیه طیر أو سمکة ... هل تصلح الصلاة فیه قال لا حتی یقطع رأسه ... و ان کان قد صلی فلا اعاده این دو نسخه خیلی به هم نزدیکند. یک فرع الفرع این است که این تصویر کجای خانه باشد: ‌اگر تمثال روی پرده باشد// ص320 ح16 از محاسن باشد.

پس یک سؤال تمثال در خانه است، یک سؤال تمثال روی پرده آویزان است، سؤال سوم یک پرده‌ای که تمثال دارد پشت در است و پردة دیگری جلو آن است که تمثال ندارد، آیا اگر این پرده را بیندازد و نماز بخواند کافی است؟ امام می‌فرماید: لازم نیست در را ببندد، بلکه همان پردة داخلی را آویزان کند کافی است. یک سؤال دیگری است که علی بن جعفر دارد ش21 ص 321 و 462 از مصادر مختلف نقل شده است: سألته عن الدار و الحجرة فیها التماثیل و شیء منها یستقبلک. این روایت را در ص 462 کلینی از نسخة عمرکی آورده است و این در نسخة بحار نیست با آن که نسخة مفصلی است. (و این از موارد اختلاف نسخ کتاب علی بن جعفر است). این روایت مطابق با روایت محمد بن مسلم است. روایت بیوت فقط در محاسن آمده است و در نسخ دیگری نیست. با مقایسة فروع کتاب علی بن جعفر و کتاب محمد بن مسلم می‌بینیم که جمله‌ای از این فروع در روایات محمد بن مسلم هست و جمله‌ای از آن نیست. مجموعة این فروع دوازده فرع است و بعضی از این فروع با روایات قبل معارض است؛ مثلاً روایتی از عمار ساباطی داریم ش15، ص320 همین سؤال در روایت علی بن جعفر شده است. این کل روایات علی بن جعفر است لکن مختلف فیه است.

از مجموع این فروع چه استفاده می‌شود؟ در روایات محمد بن مسلم و علی بن جعفر اصل چیست که می‌گوید: اگر چپ و راست تصویر باشد اشکال ندارد و اگر روبرو باشد اشکال ندارد یا روایات ناظر به روایتی است که می‌گوید: ان الملائکة لا تدخل بیتا فیه کلب أو تصویر أو تمثال. در ذهن سائل اصل چه بوده است؟ یا بگوییم: روایت ملائکه کراهت را ثابت می‌کند؟ در کتب اهل سنت خیلی از این فروع نیامده است بلکه یک فرع آمده است که پیامبر ص داخل خانه‌ای که پردة مصوری در آن بود نشدند، بعد که آن پرده را تبدیل به وساده (بالش) کردند پیامبر وارد آن خانه شدند و بر آن بالش تکیه دادند.[2]

تصویر 
مصب کلام ما روی روایات تجارت است. مجموعه‌ای از روایات علی بن جعفر که داریم هیچکدام در اصل مسألة تصویر نیست، لذا خیلی به شرح آن نمی‌‌پردازیم. مجموعه روایات علی بن جعفر از شش مصدر عادتاً نقل می‌شود: کتب اربعه، محاسن و قرب الاسناد و نسخة بحار. یک کار خوب این است که بین روایات این شش نسخة کتاب مقارنه و مقایسه شود که هر روایت در کدام یک از مصادر آمده و در کدام یک از مصادر نیامده است؟ صاحب وسائل در باب تحریم عمل الصور المجسمه ده روایت آورده است که ما دو روایت آن را تحلیل کردیم و یک روایت آن روایت زیر بود:

22578- عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِي قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ سَأَلْتُهُ عَنِ التَّمَاثِيلِ هَلْ يَصْلُحُ أَنْ يُلْعَبَ بِهَا قَالَ لَا[3]

و گفتیم که انصاف این است که این حدیث دلالتی بر حرمت اصل تصویر ندارد.


[1]. [البته صرف مبوب یا غیر مبوب‌بودن تأثیری در اعتبار کتاب ندارد.]

[2]. [آیا ممکن است بگوییم که در موضوع تصویر دو حکم وجود دارد که هر یک از آن‌ها برای خود حکم است و با هم تلازم چندانی ندارند؛ 1. حکم فعل تصویر است و 2. اقتنای تصویر و آن‌هم نه اقتنای مطلق بلکه از جهت تصرفاتی مثل نماز در مکانی که تصویر دارد و بودن آن در مکانی که انسان زندگی می‌کند باشد و ریشة همة این‌ها به حساسیت‌هایی باشد که اسلام نسبت به موضوع شرک و مبارزه با خفی‌ترین مصادیق آن انجام داده است.//]

[3]. وسائل‏الشيعة، ج17، ص298.