دسته‌بندی مقالات جدیدترین مقالات مقالات تصادفی مقالات پربازدید

تفسیر ـ قمي

کراراً توضیح دادیم که این کتاب موجود قطعاً برای علی بن ابراهیم نیست، همچنانکه آقابزرگ تهرانی گفته اند. کتاب حساب و کتاب دارد صرفاً جمع آوری نیست، ولی اینکه متعلق به کیست؟ الله اعلم. از چهره هایی که محتمل است کتاب برای او باشد علی بن حاتم قزوینی 450 است، کتابی به اسم مصابیح نور داشته شاید همین کتاب باشد. به هرحال کتاب موجود قطعاً برای او نیست. البته حدود 60 درصد کتاب از تفسیر علی بن ابراهیم است، و علی بن ابراهیم صاحب تفسیر بوده است. لکن مولف کتاب از غیر این هم استفاده کرده است مثل تفسیر ابوالجارود. این تفسیر علی بن ابراهیم که به ما رسیده است دو بخش است: یک بخش روایات است، بخشی هم سخن خودش است که با «قال» شروع می شود. بخشی هم مشکوک است که معلوم نیست از خودش است یا روایت است. بخش دیگر کتاب حاضر، روایاتی است که مولف نقل می کند، در این روایات افرادی نام می برد که قطعاً علی بن ابراهیم آن ها را درک نکرده است مثل ابن عقده سال 303 یا محمد بن همام بغدادی سال 336 است. قطعاً علی بن ابراهیم از این ها نقل نمی کند. ابن عقده به قم نیامده و علی بن ابراهیم هم به کوفه نرفته است. یا هیج جا نداریم علی بن ابراهیم از احمد بن ادریس که معاصرش است نقل کرده باشد. آقای خویی می گوید: «احمد بن ادریس رواه عنه علی بن ابراهیم فی تفسیره»، که این باطل است، این متعلق به صاحب کتاب است نه علی بن ابراهیم. شاید کار آقای خویی نبوده و شاگردانش نوشته اند. هردو (احمد بن ادریس و علی بن ابراهیم) از مشایخ قم هستند. هرجا «حدثنی» اول حدیث بود، برای علی بن ابراهیم نیست. همه جا می گوید قال علی بن ابراهیم یعنی مولف علی بن ابراهیم را درک نکرده است.

چرا کتاب را به علی بن ابراهیم نسبت داده اند؟ امثال علامه مجلسی و شیخ حر که کتاب شناس هستند، تمام کتاب را به علی بن ابراهیم نسبت داده اند مثل آقای خویی. مثلاً به علی بن ابراهیم نسبت داده اند که از احمد بن ادریس نقل می کند که درست نیست. تا آنجا که می دانم، شواهد ضعیفی هست که در زمان ابن طاووس به نام تفسیر قمی مطرح شده. شاگردی دارد شهید اول، به نام حسن بن سلیمان حلی که مختصر بصائر دارد. ایشان در این کتاب، سند دارد به همین کتاب فعلی، از شهید ثانی اجازه دارد تا شیخ طوسی و از شیخ طوسی تا علی بن ابراهیم هم متصل کرده تا همین کتاب موجود با سند نقل می کند. یعنی از قرن نهم می دانیم که این کتاب اشتباه شد تا قرن پانزدهم، اولین کسی که تنبه پیدا کرد اجمالاً مرحوم آقاشیخ بزرگ است.

این کتاب اوائلش تا حدود سوره نساء فقط از علی بن ابراهیم نقل کرده از آنجا اولین روایت را از احمد بن محمد (ابن عقده) از ابوالجارود نقل می کند. شاید اصحاب اولش را دیده اند و کل تفسیر را به علی بن ابراهیم نسبت داده اند. اما جلد دوم زیاد از غیر علی بن ابراهیم نقل می کند. به هرحال قسمت معتنابهی از آن مخصوصاً در جلد دوم اصلاً علی بن ابراهیم مطرح نیست. عبارت اول کتاب هم برای مولف است.

ارسال سوال