دسته‌بندی مقالات جدیدترین مقالات مقالات تصادفی مقالات پربازدید

تعدد نزول در برخی آیات قرآن

امکان تعدد نزول آیات قرآن

بحثی است که ممکن است گاهی آیه‌ای مکی در مناسبت مدنی هم نازل شده باشد ؛ یعنی جبرئیل همان آیه را در مدینه هم آورده باشد. یک بار می‌گوییم: رسول الله ص یا امام صادق ع آیه‌ای را بر چیزی تطبیق داده‌اند یا فقها و علما و مفسران تطبیق داده‌اند که این ربطی به نزول آیه ندارد و یک بار می‌گوییم: باز جبرئیل همان آیه را می‌آورد که از این هم تعبیر به وحی می‌شود.

مثال: آیة آت ذا القربی حقه

مثلاً آیة «آت ذا القربی حقه و المسکین و ابن السبیل» دو بار در قرآن تکرار شده است[1] و در هر دو بار هم مکی است اما می‌دانیم بعد از جنگ خیبر و در قصة فدک هم جبرئیل نازل شد و این آیه را آورد.[2] در همة متون فراوان روایی ما و اهل سنت دراین‌باره آمده است که جبرئیل گفت: «و آت ذا القربی حقه»، و نمی‌گوید: بقیة آیه یعنی «و المسکین و ابن السبیل» را خوانْد. این با تعدد نزول منافات ندارد و تطبیقش هم از جانب خود وحی است نه از رسول الله ص، و این، تطبیق را قوی‌تر، دقیق‌تر و الزامی‌تر می‌کند و اشاره به این نکته است که در این مورد خداوند متعال بر خصوص ذی القربی تأکید کرده است.

سر تعدد نزول

پس ممکن است آیه‌ای یک بار در مکه نازل شده باشد و همان آیه دوباره در مدینه هم نازل شده باشد. صدق نزول به این لحاظ است که در نزول لازم نیست هر بار آیة جدیدی نازل شود بلکه ممکن است آیه‌ای به نحو کلی نازل شده باشد و به مناسبت خاص دوباره نازل شود و هدف از آن بیان مصداق واقعی یا مراد جدی یا تأکید خاصی باشد که مثلاً اگر گفته است: «قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ اَلْمَوَدَّةَ فِي اَلْقُرْبی»[3]، تأکید می‌شود که مراد از قربی، مطلق قربای رسول الله ص نیست بلکه خصوص اهل بیت ع است. پس تعدد نزول ممکن است نکات فراوانی داشته باشد. یکدفعه پیامبر ص تطبیق می‌کند که از موارد تفویض است و یکدفعه همان تطیبق را هم جبرئیل نازل می‌کند این در قرآن هست، لذا منافات ندارد که آیه‌ای در مکه باشد و در حادثه‌ای در مدینه نازل شده باشد.

دو مثال از نزول سورة فاتحه و سورة انسان

موارد دیگری هم از این دست در روایات هست؛ مثلاً در عده‌ای از روایات دارد که سورة فاتحه دو بار نازل شده است: یک بار در مکه و یک بار در مدینه، مثانی است یا مثلاً در پاسخ اشکال بسیار معروف ابن تیمیه و دیگران که «سورة هل اتی مکی است و اصلاً در مدینه نبوده است» می‌گوییم: اشکالی ندارد سوره، مکی باشد ولی تطبیقش در آن قضیه در مدینه به خاطر جریان حضرت زهرا س و امیر المؤمنین ع و فرزندانشان بوده باشد و این هم نوعی وحی است. پس چنین نیست که اگر این آیه در جریان فدک آمد با مکی‌بودنش نسازد.



[1]. (اسراء: 26؛ روم: 38).

[2]. برای مثال رک: الکافی، ج1، ص543؛ تفسیر العیاشی، ج2، ص287.

[3]. (شوری: 23).

ارسال سوال