خارج مکاسب ـ ۲۵

دانلود صدا:         لینک کمکی:  

در مقدمه کتاب «الإیضاح» در مورد کتاب «مسائل» آمده است که احادیث منقول از این کتاب به دو سلسله سند نقل شده: یکی به همین سندی که نقل شد؛ یعنی «حسین بن علی عن علی بن الحسن» و دیگری به نقل از «حسین بن علی عن ابراهیم بن سلیمان الهمدانی عن اسماعیل عن العلاء عن محمد بن مسلم عن أبی جعفر». این عبارت موهم این است که کتاب مسائل دو نسخه دارد. در همین کتاب در صفحه ۱۱۸ آمده است: «فی کتاب المسائل من روایة الحسین بن علی عن إبراهیم بن سلیمان عن العلاء عن محمد بن مسلم عن أبی جعفر». محقق آلمانی کتاب گمان کرده که این کتاب همان کتاب مسائل علی بن جعفر است که با دو سلسله سند نقل شده است. اما این مطلب درست نیست. البته دو راوی (حسین بن علی) متحدند، اما دو کتاب مسائل وجود دارد:‌ یکی مسائل علی بن جعفر و دیگری احتمالاً همان کتاب «أربعمائة مسألة فی الحلال و الحرام» باشد. در فهرست نجاشی چنین کتابی به محمد بن مسلم نسبت داده شده است و در مصادر دیگر هیچ اثری از این کتاب نیست.

سومین مصدر کتاب، کتاب حلبی است که کراراً از آن نقل شده، گاهی با تعبیر «و فی جامع الحلبی» و گاهی به عنوان «و فی کتاب الحلبی المعروف بکتاب المسائل عن أبی عبد الله». کتاب حلبی از کتب معروف اصحاب ماست، اما در تمام مصادر از آن به عنوان «کتاب الحلبی» یاد شده است. اشهر کتب این خاندان (عبیدالله، یحیی و محمد) کتاب عبید الله است که نسخه آن هم بسیار مشهور بوده است و هر جا به طور مطلق می‌گفتند: «کتاب الحلبی»، مراد کتاب عبیدالله بود. این کتاب در اختیار کلینی و صدوق و نجاشی بوده است و عجیب است که در اختیار شیخ طوسی نبوده و از آن مباشرتاً نقل نکرده است.

بنده احتمال می‌دهم که تمامی روایات این کتاب از خود حلبی نست، بلکه روایات بعضی کتب دیگر را نیز جمع‌آوری کرده است.

البته در کتب این خاندان کتابی به عنوان «جامع» نداریم، همچنان که کتاب «مسائل» هم نداریم. لذا مشخص نیست که منظور از این حلبی کیست. چیزهایی هم نقل شده که فعلاً در مصادر ما موجود نیست. البته مرحوم ابن شهر آشوب کتاب «جامع» را به حلبی نسبت داده است و نزد ما کاملاً واضح است که مستند این نسبت همین کتاب «الإیضاح» است.

مصدر چهارم که زیاد هم از آن نقل نشده، «کتاب القضایا روایة علی بن الحسن بن الحسین عن علی بن القاسم الکندی عن محمد بن عبد الله (در فهرست نجاشی: عبید الله که صحیح هم همین است) بن علی بن أبی رافع عن أبیه عن جده (منظور ابو رافع است) عن علی» است. ابن شهر آشوب هم کتاب قضایا را به علی بن الحسن نسبت داده، در حالی که این شخص راوی کتاب است نه مؤلف آن.

این کتاب همان کتاب «السنن و الأحکام و القضایا»ی أبو رافع است که به همین سند در فهرست نجاشی هم ذکر شده، تنها با این تفاوت که از حسن بن الحسین الانصاری عن علی بن القاسم نقل می‌کند. لذا احتمال دارد که «عن ابیه» در کتاب «الإیضاح» از سند افتاده باشد.

البته در کتب درجه اول مثل «کافی» و حتی درجه دوم مثل «امالی مفید» هیچ روایتی به این سند نداریم. از کتاب ابو رافع هم هیچ اثری نیست و در هیچ یک از کتب به عنوان کتاب ابو رافع چیزی نقل نشده، به جز در همین کتاب «الإیضاح».

مصدر پنجم که نسبتاً زیاد از آن نقل شده، کتاب أحمد بن الحسین بن اسباط است به عنوان «فی کتاب الصلاة من روایة أبی‌ذر أحمد بن الحسین بن اسباط». از این شخص هم هیچ اسمی در هیچ جا وجود ندارد، الا در «معالم العلماء» البته بدون تکنیه به ابوذر.